Η αναδιαμόρφωση ψηφίστηκε από το Ελληνικό Κοινοβούλιο στις αρχές του 2026, έπειτα από ένα χρονικό διάστημα λίγων μηνών για να μπορέσει να προσαρμοστεί ο νομικός κόσμος στις νέες διατάξεις.
Οι τομές είναι βαθύτατες σε ένα κατά γενική ομολογία τολμηρό νομοθέτημα, που στόχο έχει να εκσυγχρονίσει ριζικά το σχετικό νομικό πλαίσιο, το οποίο μεταρρυθμίζεται για πρώτη φορά από το μακρινό… 1946.
Καμιά ευθύνη στους κληρονόμους για τα χρέη
Στο νέο Κληρονομικό Δίκαιο, υπάρχουν ορισμένες διατάξεις που θα προκαλέσουν ένα ολωσδιόλου διαφορετικό περιβάλλον στις συναλλαγές. Μεταξύ αυτών είναι η διάταξη για την οικονομική ευθύνη των κληρονόμων, για την οποία ο νόμος πλέον αλλάζει ριζικά. Από εκεί που σήμερα ο κληρονόμος ευθύνεται και με τη δική του περιουσία για τις υποχρεώσεις της κληρονομιάς, πλέον η νέα διάταξη προβλέπει ότι «ο κληρονόμος δεν ευθύνεται με την ατομική του περιουσία για τις υποχρεώσεις της κληρονομιάς».
Κάτι που σημαίνει ότι για πρώτη φορά οι κληρονόμοι δεν θα έχουν καμία ευθύνη για τα χρέη, άρα δεν θα έχουν και κανέναν λόγο να προβαίνουν σε αποποιήσεις, όπως κατά κόρον συμβαίνει σήμερα, οδηγώντας ένα μεγάλο ποσοστό των περιουσιών να καταλήγει στα αζήτητα.
Μια αλλαγή η οποία συζητήθηκε εκτενώς στην αρμόδια Επιτροπή για την Αναμόρφωση του Κληρονομικού Δικαίου και για την οποία διατυπώθηκαν εκατέρωθεν σκέψεις και αντιρρήσεις, ωστόσο το υπουργείο Δικαιοσύνης αποφάσισε να προχωρήσει, ώστε να βοηθήσει τους πολίτες να αξιοποιήσουν τις περιουσίες που κληρονομούν απαλλαγμένοι από τα χρέη, εκτιμώντας πως αυτό θα ενισχύσει συνολικά την ελληνική οικονομία.
Πλέον, από την Τετάρτη, θα προβλέπεται μια εντελώς καινούργια διαδικασία σε περίπτωση που υπάρχουν απαιτήσεις τρίτων από μια κληρονομιά, η οποία θα ονομάζεται «δικαστική εκκαθάριση».
Ως δικαστικοί εκκαθαριστές θα ορίζονται δικηγόροι, που περιλαμβάνονται σε ειδικό κατάλογο και οι οποίοι μέσα σε έναν μήνα από τον διορισμό τους θα καλούν τους δανειστές της κληρονομιάς να αναγγείλουν τις απαιτήσεις τους, με δημοσίευση σε εφημερίδα της πρωτεύουσας και στο δελτίο δικαστικών δημοσιεύσεων.
Μόλις η διαδικασία ολοκληρωθεί, θα συντάσσει έκθεση εντός τεσσάρων μηνών που θα κατατίθεται στο δικαστήριο και θα τη γνωστοποιεί σε κληρονόμους και δανειστές, οι οποίοι μπορούν να υποβάλλουν αντιρρήσεις. Ο εκκαθαριστής θα μπορεί, εφόσον το κρίνει αναγκαίο, να εκποιεί ορισμένα ή όλα τα αντικείμενα της κληρονομιάς για να ικανοποιηθούν οι δανειστές, ακόμα και να βγάλει ακίνητο σε πλειστηριασμό.
Αν το ποσό που θα μαζευτεί δεν επαρκεί για την ικανοποίηση των δανειστών, ο εκκαθαριστής θα συντάσσει πίνακα κατάταξης, ώστε να ικανοποιηθούν αυτοί σύμμετρα, όσο αυτό είναι δυνατόν. Εφόσον απομείνει κληρονομική περιουσία, θα την αποδίδει στους κληρονόμους ανάλογα με τα μερίδιά τους.
Δικαίωμα κληρονομιάς και στους συντρόφους εκτός γάμου
Η άλλη σημαντική αλλαγή, αυτήν τη φορά σε κοινωνικό επίπεδο, αφορά την αναγνώριση σημαντικών δικαιωμάτων στους συντρόφους εκτός γάμου και εκτός συμφώνου συμβίωσης, ακόμη και τη δυνατότητα να αποκτήσουν ολόκληρη την περιουσία του εκλιπόντος. Πρόκειται για την πρώτη τόσο σημαντική νομική αναγνώριση δικαιωμάτων στους συντρόφους σε ελεύθερη ένωση, με τη διάταξη να χαρακτηρίζεται νομικά προοδευτική για ένα σύγχρονο κοινωνικό ζήτημα.
Σε μια εποχή που οι οικογενειακοί δεσμοί μετασχηματίζονται, κρίθηκε από την Επιτροπή και επικυρώθηκε από το υπουργείο Δικαιοσύνης ότι πρέπει να υπάρχει η δυνατότητα να καταλήξει η περιουσία (όταν δεν υπάρχει διαθήκη) στον/στη σύντροφο του εκλιπόντος, όταν η εναλλακτική επιλογή είναι αυτή να καταλήξει στα αζήτητα.
Βέβαια, αυτό μπορεί να συμβεί υπό πολύ αυστηρές προϋποθέσεις, αφού κατ’ αρχάς ο σύντροφος εκτός γάμου πρέπει να συζούσε μόνιμα σε ελεύθερη ένωση για τουλάχιστον τρία χρόνια ή χωρίς χρονικό περιορισμό εάν έχει αποκτήσει παιδιά με τον κληρονομούμενο.
Επίσης (αυτονόητα) πρέπει να μην υπάρχει επιζών σύζυγος ή σύντροφος με σύμφωνο συμβίωσης του κληρονομούμενου, αλλά ούτε και άλλος συγγενής που κληρονομεί εξ’ αδιαθέτου. Με νομικούς όρους, ο σύντροφος σε ελεύθερη σχέση κληρονομεί μόνο στην πέμπτη σειρά διαδοχής (όταν δεν υπάρχουν συγγενείς μέχρι τέταρτου βαθμού).
Ανεξαρτήτως, πάντως, του αν γίνεται ή όχι κληρονόμος, ο σύντροφος (υπό τις ίδιες προϋποθέσεις, κοινή διαμονή επί τριετία κ.λπ.) με τον νέο νόμο δικαιούται «την αποκλειστική χρήση του ακινήτου που χρησίμευε ως κύριος τόπος διαμονής του, χωρίς αντάλλαγμα, για χρονικό διάστημα ενός έτους από τον θάνατο του κληρονομούμενου».
Σύζυγοι, σύντροφοι με σύμφωνο συμβίωσης και υπό τις ίδιες προϋποθέσεις και οι σύντροφοι σε ελεύθερη σχέση δικαιούνται, επίσης, τα έπιπλα, σκεύη, ενδύματα και γενικώς οικιακά αντικείμενα που χρησιμοποιούσαν από κοινού με τον κληρονομούμενο.
Η ανατροπή των κληρονομικών συμβάσεων
Σε ό,τι αφορά την αρχιτεκτονική του νέου Κληρονομικού Δικαίου, η μεγαλύτερη αλλαγή αφορά την εισαγωγή του νέου θεσμού των κληρονομικών συμβάσεων. Πρόκειται για έναν ολοκαίνουργιο θεσμό που επιτρέπει στον πολίτη, αντί για τη διαθήκη, να υπογράψει σύμβαση με τους κληρονόμους του, όσο είναι ακόμα εν ζωή. Ετσι, μπορεί να διαπραγματευτεί και να συμφωνήσει με τους συγγενείς του ποιο κομμάτι της κληρονομιάς θα πάρει ο καθένας.
Είναι μια ρύθμιση που αναμένεται να χρησιμοποιηθεί κατά κόρον, όπως συμβαίνει εδώ και πολλά χρόνια σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, για να ρυθμίσει μεγάλες περιουσίες με πλήθος ιδιοκτησιακών στοιχείων, ώστε να είναι απολύτως σαφές ποιος θα αξιοποιήσει ποιο περιουσιακό στοιχείο, λ.χ. μια επιχείρηση που διαχειρίζεται ο ένας από τους τρεις γιους είναι εύλογο να συμφωνήσει με τον πατέρα του να την αναλάβει καθ’ ολοκληρίαν.
Μία άλλη βασική διαφορά από τη διαθήκη είναι ότι με την ίδια κληρονομική σύμβαση θα μπορούν να διαθέτουν την περιουσία τους περισσότερα άτομα μαζί, ενώ η διαθήκη είναι αυστηρά προσωπική. Η κληρονομική σύμβαση θα είναι δεσμευτική, αφού δεν θα μπορεί να ανακληθεί μονομερώς, εκτός αν κάποιος κληρονόμος υποπέσει σε σοβαρό παράπτωμα, όπως τέλεση κακουργήματος.
Τι ισχύει για παιδιά, συζύγους εκτός διαθήκης
Αλλες βασικές αλλαγές του Κληρονομικού Δικαίου μας, που τίθενται σε εφαρμογή την επόμενη Τετάρτη:
1) Αλλάζει ριζικά το τι συμβαίνει όταν ο αποθανών αφήνει εκτός διαθήκης τα παιδιά του ή τη σύζυγό του. Σήμερα τα παιδιά και η σύζυγος αποκτούν αυτόματα ποσοστό επί της περιουσίας, ενώ από την Τετάρτη θα δικαιούνται μόνο αξίωση χρηματικής αποζημίωσης από την κληρονομιά, χωρίς να έχουν εμπράγματα δικαιώματα. Μια ρύθμιση που είναι υπέρ της μη κατάτμησης των περιουσιών, ώστε να περιοριστεί η σύγχυση στις συναλλαγές, αλλά και υπέρ της ενίσχυσης της πραγματικής βούλησης του διαθέτη.
2) Απαγορεύεται πλέον να αφήνει κανείς την περιουσία του σε γιατρούς και νοσηλευτές, κατά τη διάρκεια της περίθαλψής του ή εντός τριών μηνών από τη για οποιονδήποτε λόγο διακοπή της.
3) Καταργείται η αίρεση χηρείας, με την οποία κάποιος μπορούσε να αφήσει την περιουσία του στον/στη σύζυγό του, με την προϋπόθεση αυτός/αυτή να μην ξαναπαντρευτεί…
Παραμένει η ιδιόγραφη διαθήκη
Τι δεν αλλάζει: Η ιδιόγραφη διαθήκη παραμένει ως έχει, με μόνο περιορισμό το να είναι υποχρεωτική η γραφολογική εξέταση, όταν αυτός που εμφανίζει τη διαθήκη δεν είναι συγγενής πρώτου βαθμού με τον κληρονομούμενο.
