Ένα καινούργιο προφίλ εμφανίζεται στο Instagram ή στο TikTok. Δεν έχει πραγματική φωτογραφία, χρησιμοποιεί ψεύτικο όνομα και διαθέτει ελάχιστους ακολούθους. Σύντομα αρχίζει να δημοσιεύει προσβλητικά σχόλια, προσωπικές πληροφορίες ή παραποιημένες εικόνες ενός ανηλίκου.
Για τον δημιουργό του μπορεί να μοιάζει με «πλάκα». Για το παιδί που βρίσκεται στο στόχαστρο, όμως, η επίθεση είναι πραγματική, συνεχής και ιδιαίτερα επώδυνη.
Το cyberbullying δεν τελειώνει όταν χτυπά το κουδούνι του σχολείου. Ακολουθεί το θύμα στο σπίτι, στο δωμάτιό του και στο κινητό που βρίσκεται διαρκώς δίπλα του. Μια προσβλητική ανάρτηση μπορεί να αναπαραχθεί μέσα σε λίγα λεπτά, να αποθηκευτεί από δεκάδες χρήστες και να παραμείνει στο Διαδίκτυο ακόμη και μετά τη διαγραφή της.
Η ψευδαίσθηση της απόλυτης ανωνυμίας
Τα ανώνυμα και ψεύτικα προφίλ αποτελούν ένα από τα βασικότερα εργαλεία διαδικτυακού εκφοβισμού. Ο δράστης πιστεύει ότι μπορεί να επιτεθεί χωρίς συνέπειες, επειδή χρησιμοποιεί ένα κατασκευασμένο όνομα και μια ξένη φωτογραφία.
Η ανωνυμία αυτή, ωστόσο, δεν είναι πάντοτε απόλυτη. Οι ψηφιακές υπηρεσίες καταγράφουν τεχνικά στοιχεία για τη λειτουργία των λογαριασμών. Υπό τις προβλεπόμενες νόμιμες διαδικασίες, οι αρμόδιες Αρχές μπορούν να διερευνήσουν σοβαρές περιπτώσεις και να αναζητήσουν στοιχεία που ενδέχεται να οδηγήσουν στην ταυτοποίηση του χρήστη.
Το γεγονός ότι ένα προφίλ δεν εμφανίζει πραγματικό όνομα δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος που το χειρίζεται είναι αυτομάτως αόρατος ή ότι μπορεί να ενεργεί ατιμώρητα.
Από το σχόλιο στον οργανωμένο διασυρμό
Ο διαδικτυακός εκφοβισμός μπορεί να πάρει πολλές μορφές: επαναλαμβανόμενα υβριστικά μηνύματα, διάδοση ψευδών φημών, δημοσίευση προσωπικών δεδομένων, δημιουργία λογαριασμού στο όνομα του θύματος, αποκλεισμός από διαδικτυακές ομάδες ή κοινοποίηση φωτογραφιών χωρίς συγκατάθεση.
Σε σοβαρότερες περιπτώσεις μπορεί να περιλαμβάνει απειλές, εκβιασμό, παραποιημένο οπτικοακουστικό υλικό ή τη μαζική κινητοποίηση άλλων χρηστών εναντίον ενός παιδιού.
Η τεχνητή νοημοσύνη έχει κάνει το πρόβλημα ακόμη πιο σύνθετο. Εργαλεία επεξεργασίας εικόνας και δημιουργίας deepfakes επιτρέπουν πλέον την παραγωγή πειστικού πλαστού περιεχομένου μέσα σε ελάχιστο χρόνο και χωρίς ιδιαίτερες τεχνικές γνώσεις.
Όταν το κοινό γίνεται μέρος της επίθεσης
Στον διαδικτυακό εκφοβισμό δεν υπάρχουν μόνο ο δράστης και το θύμα. Υπάρχει και το κοινό: όσοι κάνουν like, κοινοποιούν, σχολιάζουν ή παρακολουθούν σιωπηλά.
Ένα προσβλητικό βίντεο αποκτά δύναμη από τις προβολές του. Μια ψευδής φήμη μεγαλώνει κάθε φορά που κάποιος την προωθεί «για πλάκα». Ακόμη και ένα emoji γέλιου μπορεί να κάνει το παιδί που στοχοποιείται να νιώσει ότι μια ολόκληρη κοινότητα έχει στραφεί εναντίον του.
Η υπεύθυνη στάση του θεατή είναι κρίσιμη. Δεν αναπαράγουμε το υλικό, δεν απαντάμε με νέες προσβολές και δεν μετατρέπουμε την κακοποίηση σε θέαμα. Κρατάμε τα απαραίτητα στοιχεία, κάνουμε αναφορά στην πλατφόρμα και ενημερώνουμε έναν ενήλικα που μπορεί να παρέμβει.
Τα σημάδια που πρέπει να προσέξουν οι γονείς
Ένα παιδί που δέχεται διαδικτυακό εκφοβισμό δεν αποκαλύπτει πάντοτε τι του συμβαίνει. Μπορεί να φοβάται ότι οι γονείς του θα του πάρουν το κινητό, ότι η κατάσταση θα χειροτερέψει ή ότι θα κατηγορηθεί το ίδιο.
Η ξαφνική αποφυγή του κινητού, η έντονη αναστάτωση μετά τη λήψη μηνυμάτων, η απομόνωση, η άρνηση να πάει στο σχολείο και οι απότομες αλλαγές στη διάθεση χρειάζονται προσοχή. Κανένα από αυτά τα σημάδια δεν αποδεικνύει από μόνο του ότι υπάρχει cyberbullying, μπορεί όμως να αποτελεί αφορμή για μια ήρεμη συζήτηση.
Η πρώτη αντίδραση του γονέα είναι καθοριστική. Το παιδί χρειάζεται να ακούσει ότι δεν ευθύνεται για την επίθεση και ότι δεν θα τιμωρηθεί επειδή μίλησε. Χρειάζεται, επίσης, να γνωρίζει ότι οι μεγάλοι θα κινηθούν μαζί του και όχι πίσω από την πλάτη του, εκτός αν υπάρχει άμεσος κίνδυνος.
Τι πρέπει να κάνει ένα παιδί όταν δέχεται επίθεση
Η αυθόρμητη αντίδραση είναι συχνά η άμεση απάντηση στον δράστη ή η διαγραφή όλων των μηνυμάτων. Η ασφαλέστερη σειρά ενεργειών είναι διαφορετική:
- Δεν απαντά στις προκλήσεις και δεν απειλεί τον άλλο χρήστη.
- Διατηρεί αποδεικτικά στοιχεία, όπως στιγμιότυπα οθόνης, συνδέσμους, όνομα λογαριασμού, ημερομηνίες και ώρες.
- Κάνει αναφορά του λογαριασμού και του επίμαχου περιεχομένου στην πλατφόρμα.
- Μπλοκάρει τον λογαριασμό, αφού πρώτα αποθηκεύσει τα απαραίτητα στοιχεία.
- Ενημερώνει άμεσα γονέα, εκπαιδευτικό ή άλλον ενήλικα που εμπιστεύεται.
- Αλλάζει τους κωδικούς πρόσβασης και ενεργοποιεί τον έλεγχο ταυτότητας δύο παραγόντων, εφόσον υπάρχει υποψία παραβίασης λογαριασμού.
Όταν υπάρχουν απειλές, εκβιασμός, επίμονη παρενόχληση ή δημοσίευση προσωπικού υλικού, η υπόθεση δεν πρέπει να περιορίζεται σε ένα απλό block.
Οι πλατφόρμες δεν μπορούν να μένουν θεατές
Τα κοινωνικά δίκτυα διαθέτουν μηχανισμούς αναφοράς, αποκλεισμού χρηστών και αφαίρεσης περιεχομένου. Στην πράξη, όμως, τα εργαλεία αυτά δεν λειτουργούν πάντοτε με την ταχύτητα και την αποτελεσματικότητα που απαιτείται.
Η τεχνολογία μπορεί να συμβάλει στον εντοπισμό προσβλητικού περιεχομένου, συντονισμένων επιθέσεων και επαναλαμβανόμενων ψεύτικων λογαριασμών. Δεν αρκεί, ωστόσο, ένα αυτοματοποιημένο φίλτρο. Απαιτούνται γρήγορη ανθρώπινη αξιολόγηση των σοβαρών αναφορών, αυστηρότερη προστασία των λογαριασμών ανηλίκων και σχεδιασμός που δεν επιβραβεύει την τοξικότητα με περισσότερη προβολή.
Το βασικό ερώτημα δεν είναι μόνο εάν οι πλατφόρμες μπορούν να εντοπίσουν την κακοποίηση. Είναι εάν είναι διατεθειμένες να παρέμβουν προτού αυτή γίνει viral.
Πού μπορεί να γίνει καταγγελία
Για περιστατικά παραβατικής συμπεριφοράς μέσω Διαδικτύου, οι πολίτες μπορούν να επικοινωνούν με τη Διεύθυνση Δίωξης Κυβερνοεγκλήματος στον αριθμό 11188, ο οποίος λειτουργεί όλο το 24ωρο και χωρίς χρέωση. Περισσότερες πληροφορίες παρέχονται στην επίσημη ιστοσελίδα της υπηρεσίας.
Για περιστατικά σχολικού εκφοβισμού λειτουργεί και η επίσημη πλατφόρμα stop-bullying.gov.gr, όπου παρέχονται πληροφορίες και δυνατότητα αναφοράς σύμφωνα με τις προβλεπόμενες διαδικασίες.
Σε περίπτωση άμεσου κινδύνου ή συγκεκριμένης απειλής κατά της ζωής και της σωματικής ακεραιότητας ενός παιδιού, απαιτείται άμεση επικοινωνία με την Αστυνομία μέσω του 100 ή του 112.
Το Διαδίκτυο δεν ξεχνά αλλά ούτε και συγχωρεί τα πάντα
Το cyberbullying δεν είναι μια ακίνδυνη διαφωνία μεταξύ παιδιών ούτε μια «πλάκα που ξέφυγε». Είναι μια μορφή βίας που αξιοποιεί την ταχύτητα, τη διαρκή συνδεσιμότητα και τη μαζική έκθεση που προσφέρουν οι ψηφιακές πλατφόρμες.
Η αντιμετώπισή του απαιτεί συνεργασία μεταξύ οικογένειας, σχολείου, Αρχών και τεχνολογικών εταιρειών. Απαιτεί, πάνω απ’ όλα, να γίνει σαφές ότι πίσω από κάθε προφίλ βρίσκεται ένας πραγματικός άνθρωπος και πίσω από κάθε οθόνη ένα παιδί που δεν πρέπει να μείνει μόνο του.
Το ψεύτικο όνομα μπορεί να κρύψει προσωρινά ένα πρόσωπο. Δεν εξαφανίζει, όμως, ούτε την ευθύνη ούτε τις συνέπειες.
Ακολουθήστε το reportaznet.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις και τα πολιτικά νέα στην Ελλάδα & τον Κόσμο
