Πόλεμος στη Μέση Ανατολή, πόλεμος στην Ουκρανία και ένα ακήρυχτο γεωπολιτικό πόκερ στην Ανατολική Μεσόγειο. Τρεις διαφορετικές εστίες αναβρασμού που, με την πρώτη ματιά, εξελίσσονται παράλληλα, χωρίς να συνδέονται μεταξύ τους.
Η πραγματικότητα όμως είναι πολύ πιο σύνθετη. Όσο ξετυλίγεται το κουβάρι των διεθνών εξελίξεων, τόσο γίνεται σαφέστερο ότι όλα τα μέτωπα αποτελούν συγκοινωνούντα δοχεία, διαμορφώνοντας ένα ενιαίο πεδίο ανταγωνισμού, όπου μεγάλες αλλά και περιφερειακές δυνάμεις αναμετρώνται για επιρροή, ισχύ και στρατηγικά ερείσματα.
Ενεργειακές διαδρομές, αμυντικές συμμαχίες, μεταναστευτικές ροές και τελικά η νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας επηρεάζονται ασφαλώς από τις πολεμικές συγκρούσεις. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον αναδεικνύονται παλαιοί αλλά και νέοι παίκτες που επιχειρούν να εκμεταλλευθούν την παγκόσμια αστάθεια για να αναβαθμίσουν τη θέση τους στο διεθνές σύστημα.
Ο συνεπής και ο απρόβλεπτος εταίρος
Σε αυτή την πολυπαραγοντική εξίσωση, θα μπορούσαμε να πούμε πως η Ελλάδα δεν πρωταγωνιστεί. Ωστόσο, από την πρώτη στιγμή επέλεξε σαφή στρατηγική κατεύθυνση. Στον πόλεμο της Ουκρανίας ευθυγραμμίστηκε πλήρως με τις αποφάσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του ΝΑΤΟ, στηρίζοντας το Κίεβο απέναντι στη ρωσική εισβολή. Στη Μέση Ανατολή αναγνώρισε το δικαίωμα του Ισραήλ στην αυτοάμυνα, επιμένοντας παράλληλα στην ανάγκη προστασίας των αμάχων και σε πολιτική λύση σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο.
Στον αντίποδα, η Τουρκία του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν επέλεξε να διατηρήσει ανοιχτούς διαύλους με τη Μόσχα, αρνήθηκε να ακολουθήσει το ευρωπαϊκό καθεστώς κυρώσεων κατά της Ρωσίας και ταυτόχρονα υιοθέτησε ιδιαίτερα σκληρή ρητορική υπέρ της Χαμάς και κατά του Ισραήλ, επιχειρώντας να ενισχύσει την επιρροή της στον μουσουλμανικό κόσμο.
Ποιος τελικά «ανταμείβεται» περισσότερο στο σημερινό διεθνές περιβάλλον; Ο συνεπής σύμμαχος που ευθυγραμμίζεται με τις συλλογικές αποφάσεις ή ο απροσάρμοστος και απρόβλεπτος εταίρος που διατηρεί διαρκώς ανοιχτή την απειλή της διαφοροποίησης και αξιοποιεί τη γεωπολιτική του θέση για να εκβιάζει;
Η απάντηση ίσως δοθεί στη Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα, στις 7 και 8 Ιουλίου. Και αυτό γιατί ο Ταγίπ Ερντογάν αντιμετωπίζει τη φιλοξενία της Συνόδου ως μια μοναδική ευκαιρία να παρουσιάσει την Τουρκία από «απαραίτητο σύμμαχο» σε προνομιακό συνομιλητή της Δύσης, διεκδικώντας πολιτικά, οικονομικά και στρατηγικά ανταλλάγματα.
Ο «δύσκολος» Τραμπ
Η ατζέντα της συνόδου είναι βαριά. Οι ηγέτες καλούνται να αποφασίσουν για τη νέα κατανομή των αμυντικών βαρών, την ενίσχυση της αποτρεπτικής ισχύος του ΝΑΤΟ, τη συνέχιση της στήριξης προς την Ουκρανία, την ενίσχυση της αμυντικής βιομηχανίας και τη σχέση της Συμμαχίας με τον ευρωπαϊκό πυλώνα άμυνας.
Πάνω από όλα, όμως, πλανάται η σκιά του προέδρου Ντόναλντ Τραμπ. Η επιστροφή του στον Λευκό Οίκο έχει επαναφέρει τη συζήτηση για τον ρόλο των Ηνωμένων Πολιτειών στην ευρωπαϊκή ασφάλεια, ενώ οι πιέσεις προς τους Ευρωπαίους συμμάχους για μεγαλύτερες αμυντικές δαπάνες είναι εντονότερες από ποτέ.
Ο πρόεδρος των ΗΠΑ έχει καταφερθεί επανειλημμένα εναντίον Ευρωπαίων, ενώ μόλις χθες, με μήνυμά του στα social media, επιβεβαίωσε πως η στάση του απέναντι στους νατοϊκούς συμμάχους θα είναι σκληρή στη Σύνοδο της Άγκυρας. «Είναι «γελοίο το ότι οι ΗΠΑ συνεχίζουν να έχουν μονομερή σχέση στήριξης με το NATO. Δεν ήταν εκεί για μας», τόνισε ο Ντόναλντ Τραμπ μέσω Truth Social, προσθέτοντας ότι δεν υπάρχει «ανταποδοτικότητα» στη σχέση ανάμεσα στη χώρα του και τα υπόλοιπα κράτη-μέλη της δυτικής στρατιωτικής συμμαχίας.
Ποιος θα κληθεί λοιπόν να το παίξει ως δήθεν ειρηνοποιός που… γεφυρώνει τις διαφορές μεταξύ των συμμάχων; Ο «γκρίζος λύκος» που… στην αναμπουμπούλα χαίρεται!
«Θέλουμε να συμμετάσχουμε σε όλες τις πρωτοβουλίες»
Ο Ταγίπ Ερντογάν βλέπει τη Σύνοδο Κορυφής ως ευκαιρία και για τον λόγο αυτό θα επιχειρήσει να τη μετατρέψει σε ένα τεράστιο διπλωματικό παζάρι. Τι εννοούμε; Ότι θα εμφανιστεί ως ο παίκτης που όλοι χρειάζονται και συνεπώς όλοι οφείλουν να ανταμείψουν.
Οι κινήσεις τα προηγούμενα 24ωρα προδίδουν αναμφισβήτητα τη στρατηγική της. Ο Ερντογάν κάλεσε στην Κωνσταντινούπολη τους κοινοβουλευτικούς αντιπροσώπους και των 32 κρατών-μελών του ΝΑΤΟ, διαμηνύοντας πως «ως μία από τις χώρες που έχουν λόγο στην ανάπτυξη του ευρωπαϊκού πυλώνα της συμμαχίας, θέλουμε να συμμετάσχουμε σε όλες τις πρωτοβουλίες άμυνας και ασφάλειας στην ήπειρο», εννοώντας φυσικά την ένταξή της στα προγράμματα δισεκατομμυρίων για τον επανεξοπλισμό της Ευρώπης. Μάλιστα, επισήμανε ότι το ΝΑΤΟ πρέπει να άρει όλα τα εμπόδια που εμποδίζουν το εμπόριο αμυντικής βιομηχανίας μεταξύ των μελών της στρατιωτικής συμμαχίας.
Τεστ αξιοπιστίας για τη Δύση η Σύνοδος του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα
Στο επίκεντρο των διπλωματικών διεργασιών, όπως αναφέραμε στην «Political» από τις αρχές της εβδομάδας, θα βρεθεί και η τουρκική προσπάθεια δημιουργίας ενός ακόμη μεγάλου νατοϊκού στρατηγείου στα Άδανα, τα οποία βρίσκονται στο σταυροδρόμι τριών κρίσιμων γεωγραφικών ζωνών, της Ανατολικής Μεσογείου, της Μέσης Ανατολής και του Καυκάσου. Εφόσον προχωρήσει, θα αποτελέσει το τρίτο στρατηγείο υψηλής σημασίας του ΝΑΤΟ που θα φιλοξενείται στην Τουρκία, μετά το NATO Land Command στη Σμύρνη και το NRDC στην Κωνσταντινούπολη.
Ενδεχόμενη ίδρυση στρατηγείου στα Άδανα θα ενισχύσει θεαματικά το επιχειρησιακό αποτύπωμα της Τουρκίας στις θαλάσσιες και αεροπορικές ζώνες της Ανατολικής Μεσογείου, του Αιγαίου και της Μαύρης Θάλασσας, προσδίδοντάς της έναν θεσμικό ρόλο με τη σφραγίδα του ΝΑΤΟ. Αυτό όμως σημαίνει ασφυκτικό έλεγχο στο πεδίο με νατοϊκό μανδύα, σε περιοχές κυριαρχίας και κυριαρχικών δικαιωμάτων, της Ελλάδας και της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Ο γρίφος των F-35
Παράλληλα, ο Ερντογάν θα στραφεί και προς τις ΗΠΑ, ενθαρρυμένος από την απόφαση του προέδρου Τραμπ να προωθήσει την πώληση κινητήρων F110 για το τουρκικό μαχητικό KAAN και ελπίζοντας ότι θα αποσπάσει και κάτι περισσότερο για την επαναφορά της Τουρκίας στο πρόγραμμα των F-35. Είναι εύκολο; Ασφαλώς και όχι!
Για το θέμα αυτό υπάρχουν σοβαρές αντιστάσεις στο Κογκρέσο, αλλά και από το Ισραήλ, ενώ είναι σαφές το πλαίσιο των όρων που έχουν τεθεί βάσει της νομοθεσίας CAATSA για την κατοχή των ρωσικών S-400.
Πολλά λοιπόν τα μέτωπα που θα ανοίξει η Άγκυρα και -κατά πάγια τακτική- θα απαιτήσει 100 για να λάβει έστω 10. Τι σημαίνει αυτό; Γνωρίζει καλά πως ούτε το θέμα των κινητήρων ούτε των F-35 μπορεί να λυθεί άμεσα. Το «εφικτό» όμως είναι να εξασφαλίσει μια άρση των εμποδίων που υπάρχουν για την ad hoc συμμετοχή της στο εγχείρημα της ευρωπαϊκής άμυνας και του επανεξοπλισμού της Ευρώπης, καθώς έτσι θα εξασφαλίσει ευρωπαϊκούς πόρους για την τουρκική αμυντική βιομηχανία και θα κερδίσει παράλληλα πολιτικά ανταλλάγματα από την ΕΕ.
Η δημόσια αναφορά του σε ένα ενιαίο δίκτυο ασφάλειας «από το Τέξας έως την Άγκυρα» μόνο τυχαία δεν ήταν. Πίσω από το σύνθημα κρύβεται η στρατηγική επιδίωξη της Τουρκίας να κατοχυρωθεί ως αναντικατάστατος πυλώνας της δυτικής ασφάλειας, χωρίς όμως να εγκαταλείψει τη δυνατότητα να κινείται αυτόνομα όταν αυτό εξυπηρετεί τα εθνικά της συμφέροντα.
Η αμηχανία των… συμφεροντολόγων Ευρωπαίων
Το εντυπωσιακό δεν είναι ότι η Τουρκία διεκδικεί περισσότερα. Αυτό αποτελεί σταθερό στοιχείο της εξωτερικής της πολιτικής. Το πραγματικό ερώτημα είναι γιατί αρκετοί Ευρωπαίοι αξιωματούχοι εμφανίζονται πρόθυμοι να υιοθετήσουν μεγάλο μέρος της τουρκικής επιχειρηματολογίας.
Η συνεχής επίκληση της «στρατηγικής αξίας» της Τουρκίας, του δεύτερου μεγαλύτερου στρατού του ΝΑΤΟ και της ισχυρής αμυντικής της βιομηχανίας τείνει να αφήνει στο περιθώριο ζητήματα που μέχρι πρότινος αποτελούσαν αδιαπραγμάτευτες ευρωπαϊκές αρχές, όπως ο σεβασμός του διεθνούς δικαίου, οι σχέσεις καλής γειτονίας, το Κυπριακό και το κράτος δικαίου. Θα περιμέναμε ασφαλώς αυστηρότερες αντιδράσεις και όχι πολιτική ανοχής που βάζει πάνω απ’ όλα το οικονομικό συμφέρον. Αλλά, πώς να ελπίζεις όταν οι εταίροι σου στην ΕΕ κλείνουν τα μάτια ακόμα και σε απειλές πολέμου από την Τουρκία
Η ελληνική κόκκινη γραμμή
Για την Αθήνα, η συμμετοχή της Τουρκίας σε ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες άμυνας δεν μπορεί να εξετάζεται αποκομμένα από τις εκκρεμότητες που εξακολουθούν να βαραίνουν τις σχέσεις της με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η αναγνώριση της Κυπριακής Δημοκρατίας, ο σεβασμός του διεθνούς δικαίου, η αποφυγή απειλών κατά κράτους-μέλους και η εγκατάλειψη αναθεωρητικών θέσεων αποτελούν ζητήματα που, σύμφωνα με την ελληνική θέση, δεν μπορούν να παρακαμφθούν στο όνομα της γεωπολιτικής σκοπιμότητας.
Η Σύνοδος της Άγκυρας, συνεπώς, δεν θα κριθεί μόνο από τις αποφάσεις για τις αμυντικές δαπάνες. Θα αποτελέσει και ένα τεστ αξιοπιστίας για τη Δύση. Γιατί, αν η Τουρκία κατορθώσει για ακόμη μία φορά να αποσπάσει πολιτικά, οικονομικά και στρατηγικά ανταλλάγματα χωρίς αντίστοιχες δεσμεύσεις, τότε το μήνυμα που θα εκπέμψει η Συμμαχία θα είναι ότι στη νέα γεωπολιτική πραγματικότητα δεν επιβραβεύεται κατ’ ανάγκη ο πιο συνεπής σύμμαχος, αλλά εκείνος που γνωρίζει καλύτερα πώς να μετατρέπει τη γεωγραφία και την αβεβαιότητα σε διαπραγματευτική ισχύ.
