Η τραγωδία στο Μάτι άνοιξε μια από τις μεγαλύτερες πολιτικές αντιπαραθέσεις της Μεταπολίτευσης. Από τις πρώτες ώρες της καταστροφής στο επίκεντρο βρέθηκαν οι χειρισμοί τής ...τότε κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ και η λειτουργία του κρατικού μηχανισμού.
Η 23η Ιουλίου 2018 ξεκίνησε ως μια τυπική, εξαιρετικά θερμή καλοκαιρινή μέρα στην Αττική. Σύμφωνα με το ρεπορτάζ της Ιωάννας Ντάνη για την εφημερίδα «Political», οι μετεωρολογικές προγνώσεις είχαν προειδοποιήσει για ακραίο κίνδυνο πυρκαγιάς (Κατηγορία 4), με κύριο χαρακτηριστικό τους θυελλώδεις δυτικούς ανέμους που έπνεαν σταδιακά στα ανατολικά του νομού.
Ανεξέλεγκτο πύρινο μέτωπο
Το μεσημέρι η προσοχή των μηχανισμών πολιτικής προστασίας ήταν στραμμένη στη μεγάλη φωτιά που είχε ξεσπάσει νωρίτερα στην Κινέτα. Κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί ότι η πραγματική καταστροφή θα εκτυλισσόταν λίγες ώρες αργότερα στην αντίθετη πλευρά της Αττικής, στις πλαγιές του Πεντελικού Όρους και στους παραθαλάσσιους οικισμούς των δήμων Μαραθώνα και Ραφήνας.
Γύρω στις 16.41 μια εστία φωτιάς εκδηλώνεται στο Νταού Πεντέλης. Η αιτία, όπως αποδείχτηκε αργότερα, ήταν η εγκληματική αμέλεια ενός ιδιώτη που έκαιγε κλαδιά στην αυλή του παρά τις απαγορεύσεις.
Μέσα σε ελάχιστα λεπτά οι ριπές των ανέμων, που άγγιζαν τα 10 με 11 Μποφόρ (πάνω από 100 χλμ./ώρα), μετέτρεψαν τη σπίθα σε ένα ανεξέλεγκτο πύρινο μέτωπο. Η φωτιά απέκτησε… αστρονομική ταχύτητα, κινούμενη ανατολικά-νοτιοανατολικά, καταπίνοντας τη χαμηλή βλάστηση και τα πεύκα, κατευθυνόμενη προς Νέο Βουτζά, Κόκκινο Λιμανάκι και Μάτι.
Τα τραγικά λάθη
Η ιδιαιτερότητα της πυρκαγιάς στο Μάτι ήταν η ακραία συμπεριφορά της (firestorm). Η φωτιά δεν έκαιγε απλώς το έδαφος, αλλά δημιουργούσε το δικό της μικροκλίμα, μεταφέροντας καύτρες εκατοντάδες μέτρα μακριά. Στις 17.10 η φωτιά είχε ήδη περάσει τις πρώτες γραμμές άμυνας.
Το πρώτο μεγάλο επιχειρησιακό σφάλμα σημειώθηκε στην οδό Μαραθώνος. Αντί η Τροχαία και η Αστυνομία να αποκλείσουν την κάθοδο προς τους οικισμούς, προχώρησαν σε εκτροπή της κυκλοφορίας των οχημάτων από τη Λεωφόρο Μαραθώνος προς το Μάτι.
Εκατοντάδες οδηγοί, που δεν γνώριζαν την περιοχή, εγκλωβίστηκαν μέσα στα στενά, δαιδαλώδη και χωρίς διέξοδο δρομάκια του οικισμού. Το Μάτι, χτισμένο άναρχα, χωρίς πολεοδομικό σχεδιασμό και με δεκάδες περιφραγμένα οικόπεδα που έφταναν μέχρι τον γκρεμό, μετατράπηκε μέσα σε 30 λεπτά σε μια τεράστια ποντικοπαγίδα.
Παρά το γεγονός ότι η φωτιά κινούνταν με μεγάλη ταχύτητα προς κατοικημένες περιοχές, χιλιάδες πολίτες δεν ενημερώθηκαν ποτέ επίσημα για τον κίνδυνο. Το σύστημα προειδοποίησης 112 δεν λειτουργούσε ακόμη.
Μόνη διέξοδος η θάλασσα
Στις 18.20 το πύρινο μέτωπο διέσχισε τη Λεωφόρο Μαραθώνος. Ο καπνός ήταν τόσο πυκνός που μετέτρεψε τη μέρα σε νύχτα, καθιστώντας την αναπνοή αδύνατη. Άνθρωποι πανικόβλητοι άφηναν τα σπίτια τους πεζή και άλλοι εγκλωβίζονταν στα αυτοκίνητά τους καθώς οι προφυλακτήρες και τα λάστιχα έλιωναν από την ακτινοβολούμενη θερμότητα, η οποία ξεπερνούσε τους 800 βαθμούς Κελσίου.
Η μόνη ελπίδα σωτηρίας ήταν η θάλασσα. Εκατοντάδες κάτοικοι και παραθεριστές κατέβηκαν στις παραλίες, όμως ακόμη και εκεί η πρόσβαση ήταν αδύνατη σε πολλά σημεία λόγω των απότομων βράχων και των κλειστών θυρών από τις ιδιωτικές ιδιοκτησίες.
Εκείνοι που κατάφεραν να μπουν στο νερό έπρεπε να παλέψουν με τους θυελλώδεις ανέμους, τον καυτό αέρα, τις στάχτες και τα τοξικά αέρια για ώρες, περιμένοντας μια βοήθεια που αργούσε δραματικά να φτάσει. Το Λιμενικό και τα παραπλέοντα σκάφη ιδιωτών άρχισαν να περισυλλέγουν ανθρώπους από τη θάλασσα αργά το βράδυ, όταν το κακό είχε ήδη συντελεστεί.
Οι πολιτικές και επιχειρησιακές ευθύνες της εθνικής τραγωδίας
Η επόμενη μέρα αποκάλυψε μια εθνική τραγωδία βιβλικών διαστάσεων. Ο τελικός απολογισμός σταμάτησε στους 104 νεκρούς, καθιστώντας την πυρκαγιά στο Μάτι τη δεύτερη πιο φονική παγκοσμίως στον 21ο αιώνα (πίσω από τις πυρκαγιές στην Αυστραλία το 2009).
Άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους μέσα στα σπίτια τους από ασφυξία, απανθρακώθηκαν μέσα στα αυτοκίνητά τους ή πνίγηκαν στη θάλασσα στην προσπάθειά τους να σωθούν. Η πιο συγκλονιστική εικόνα της καταστροφής καταγράφηκε σε ένα οικόπεδο κοντά στην ταβέρνα «Αργυρή Ακτή», όπου 26 άνθρωποι -ανάμεσά τους ολόκληρες οικογένειες με μικρά παιδιά- βρέθηκαν απανθρακωμένοι, αγκαλιασμένοι, μόλις λίγα μέτρα μακριά από τον γκρεμό που οδηγούσε στην παραλία, καθώς δεν κατάφεραν να βρουν τη διέξοδο.
Παράλληλα, δεκάδες άνθρωποι υπέστησαν βαρύτατα εγκαύματα, με πολλούς από αυτούς να αντιμετωπίζουν μόνιμα προβλήματα υγείας και αναπηρίες. Από πλευράς υλικών καταστροφών, περισσότερα από 1.000 κτίρια καταστράφηκαν ολοσχερώς ή υπέστησαν σοβαρές ζημιές.
Το επικοινωνιακό παιχνίδι τη μοιραία νύχτα
Ένα από τα πιο μελανά σημεία της τραγωδίας, το οποίο προκάλεσε την οργή της κοινής γνώμης, ήταν η διαχείριση της πληροφόρησης από την τότε κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ. Αργά το βράδυ της 23ης Ιουλίου, γύρω στις 23.00, ο τότε πρωθυπουργός Αλέξης Τσίπρας επέστρεψε εσπευσμένως από το εξωτερικό και μετέβη στο Συντονιστικό Κέντρο της Πυροσβεστικής στο Χαλάνδρι, όπου στήθηκε μια ζωντανή τηλεοπτική ενημέρωση.
Κατά τη διάρκεια αυτής της σύσκεψης οι παριστάμενοι υπουργοί και οι επικεφαλής της Πυροσβεστικής και της Αστυνομίας συζητούσαν για τα εναέρια μέσα, τον άνεμο και τα μέτωπα της φωτιάς, αποσιωπώντας πλήρως το γεγονός ότι υπήρχαν ήδη επιβεβαιωμένοι νεκροί.
Η χώρα παρακολουθούσε μια ενημέρωση-θέατρο, τη στιγμή που οι Αρχές γνώριζαν ανεπίσημα για την ύπαρξη θυμάτων. Η προσπάθεια υποβάθμισης της καταστροφής εκείνες τις πρώτες κρίσιμες ώρες αποτέλεσε το μέγιστο ηθικό και πολιτικό ατόπημα της κυβέρνησης.
Τα τρία επίπεδα των ευθυνών
Η τραγωδία στο Μάτι δεν ήταν ένα απλό «φυσικό φαινόμενο». Ήταν το αποτέλεσμα της πλήρους κατάρρευσης του κρατικού μηχανισμού, της έλλειψης συντονισμού και των χρόνιων παθογενειών. Οι ευθύνες εντοπίζονται σε τρία επίπεδα:
- Έλλειψη ενημέρωσης και σχεδίου εκκένωσης: Η Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας, η Περιφέρεια Αττικής και οι εμπλεκόμενοι δήμοι απέτυχαν παταγωδώς να εισηγηθούν και να οργανώσουν την έγκαιρη προληπτική εκκένωση του οικισμού. Αν η εκκένωση είχε διαταχθεί έστω και 45 λεπτά νωρίτερα, οι περισσότερες ζωές θα είχαν σωθεί.
- Επιχειρησιακό χάος στην Πυροσβεστική: Η Πυροσβεστική Υπηρεσία υποτίμησε αρχικά τη φωτιά, δεν διέθεσε εγκαίρως επαρκή εναέρια και επίγεια μέσα, ενώ υπήρξε πλήρης σύγχυση στις επικοινωνίες. Τα οχήματα δεν ήξεραν πού να κατευθυνθούν και δεν υπήρχε σαφής εικόνα για το πού βρισκόταν το μέτωπο.
- Το εγκληματικό λάθος της Αστυνομίας: Η εκτροπή των οχημάτων από τη Λεωφόρο Μαραθώνος προς το Μάτι, αντί για την απομάκρυνσή τους, σφράγισε τη μοίρα των ανθρώπων που εγκλωβίστηκαν στην ακτή.
Σε πολιτικό επίπεδο, η άρνηση άμεσης ανάληψης της ευθύνης και οι δικαιολογίες για τις «κλιματικές συνθήκες» και την «άναρχη δόμηση» (η οποία, αν και υπαρκτή, δεν δικαιολογούσε την έλλειψη σχεδίου έκτακτης ανάγκης) οδήγησαν σε βαθιά πολιτική κρίση. Οι μετέπειτα παραιτήσεις του υπουργού Προστασίας του Πολίτη Νίκου Τόσκα, καθώς και των αρχηγών της Πυροσβεστικής και της Αστυνομίας ήρθαν ως καθυστερημένη παραδοχή της αποτυχίας.
Η δικαστική κατάληξη
Η δικαστική διερεύνηση της υπόθεσης κράτησε χρόνια. Τον Απρίλιο του 2024 το Τριμελές Πλημμελειοδικείο Αθηνών εξέδωσε την απόφασή του, η οποία προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων και το ξέσπασμα των συγγενών των θυμάτων μέσα στην αίθουσα.
Από τους 21 κατηγορούμενους (στους οποίους περιλαμβάνονταν στελέχη της Πυροσβεστικής, της Πολιτικής Προστασίας, η πρώην περιφερειάρχης Αττικής Ρένα Δούρου και ο πρώην δήμαρχος Μαραθώνα Ηλίας Ψινάκης), καταδικάστηκαν μόλις 6 πρώην στελέχη της Πυροσβεστικής και της Πολιτικής Προστασίας.
Οι ποινές τους, αν και έφτασαν τα 111 έτη φυλάκισης κατά συγχώνευση, μετατράπηκαν σε χρηματικές (περίπου 40.000 ευρώ για τον καθένα), με αποτέλεσμα κανένας από τους καταδικασθέντες να μην οδηγηθεί στη φυλακή.
Η τραγωδία λειτούργησε ως καταλύτης για σημαντικές αλλαγές στην Πολιτική Προστασία της χώρας. Δημιουργήθηκαν νέα πρωτόκολλα εκκένωσης, αναβαθμίστηκαν τα συστήματα συντονισμού και ενεργοποιήθηκε πλήρως το σύστημα προειδοποιήσεων 112.
Ακολουθήστε το reportaznet.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις και τα πολιτικά νέα στην Ελλάδα & τον Κόσμο
