Με 14 διαφορετικά εκλογικά συστήματα, μέσω πολλαπλάσιων εκλογικών νόμων, από τα οποία 9 από τα 1974 και τη Μεταπολίτευση μέχρι σήμερα, διεξήχθησαν οι εκλογές στη χώρα μας από ιδρύσεως του... νεοελληνικού κράτους.
Τα στοιχεία είναι πραγματικά συγκλονιστικά, συγκρινόμενα μάλιστα με τις περισσότερες δυτικές δημοκρατίες, όπου τα εκλογικά συστήματα είναι σταθερότερα και συνήθως ισχύουν 10ετίες ή, ακόμη περισσότερο, είναι συνταγματικά κατοχυρωμένα σε ορισμένα κράτη.
Τολμηρές παρεμβάσεις
Η μόνη φορά που πρωθυπουργός αρνήθηκε, παρά τις εισηγήσεις και τις πιέσεις, να προχωρήσει λίγο πριν από τις κάλπες στην αλλαγή του εκλογικού νόμου και να τον «φέρει στα μέτρα» του ήταν αυτή που ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης έχασε τις εκλογές το 1990. Η κυβέρνηση του Μητσοτάκη είχε επαναφέρει απλώς το σύστημα της ενισχυμένης αναλογικής, που ίσχυσε στις εκλογές του 1993, του 1996, του 2000 και του 2004. Και η δεύτερη τώρα που επίσης ο Κυριάκος Μητσοτάκης δεν κάνει δεκτές σχετικές εισηγήσεις για αλλαγή του εκλογικού νόμου, λίγο καιρό πριν από τις εκλογές.
Ο σημερινός πρωθυπουργός όμως τόλμησε την προηγούμενη εβδομάδα να προτείνει την καθιέρωση ενός νέου σύγχρονου εκλογικού συστήματος, συνταγματικά κατοχυρωμένου (με τροπολογία σχετικού άρθρου του Συντάγματος) και με το οποίο θα διεξάγονται όλες οι εκλογικές αναμετρήσεις από το 2027 και μετά. «Οι εκλογές του 2031», είπε ο πρωθυπουργός καταθέτοντας στη Βουλή την πρότασή του, «πρέπει να βρουν τη χώρα με ένα διαφορετικό εκλογικό σύστημα, πιο σύγχρονο, το οποίο θα ψηφιστεί στην αρχή της τετραετίας, θα γνωρίζουν όλοι ποιοι είναι οι κανόνες και θα ήταν ευχής έργον αν μπορούσαμε να συμφωνήσουμε από τώρα να ψηφιστεί με διευρυμένη πλειοψηφία».
Το «γερμανικό μοντέλο»
Μάλιστα, η κυβέρνηση έχει σχεδιάσει από τώρα το νέο εκλογικό σύστημα, που θα καταθέσει στη Βουλή κατά τη συζήτηση που θα αρχίσει (πιθανόν τον Μάιο) για την Αναθεώρηση του Συντάγματος. Το νέο εκλογικό σύστημα στηρίζεται στο λεγόμενο «γερμανικό μοντέλο», με βάση το οποίο οι εκλογικές περιφέρειες -από 60 που είναι σήμερα- θα γίνουν 7, σε καθεμία από τις οποίες τα 3/5 του αριθμού των βουλευτών θα εκλέγονται σε επιμέρους μονοεδρικές εκλογικές περιφέρειες, οι οποίες μπορεί να ονομαστούν εκλογικές ενότητες, και τα υπόλοιπα 2/5 από λίστα. Οι περιφέρειες αυτές προτείνεται να είναι: Αττικής, Κεντρικής Μακεδονίας-Θράκης, Κρήτης, Ηπείρου-Δυτικής Μακεδονίας, Πελοποννήσου-Δυτικής Ελλάδας-Ιονίων Νήσων, Αιγαίου, Θεσσαλίας-Στερεάς Ελλάδας. Σε κάθε εκλογική περιφέρεια αντιστοιχεί ένας συγκεκριμένος αριθμός βουλευτών ανάλογα με τον νόμιμο πληθυσμό της χώρας, όπως αυτός έχει κυρωθεί από την τελευταία απογραφή. Πιθανότερη είναι η κατανομή κατά 50%-50% ώστε το σύστημα να μη γίνει πλειοψηφικό. Να προσφέρει όμως πολιτική σταθερότητα. Ο αριθμός των βουλευτών προτείνεται να μειωθεί στους 250.
Η αρχή της ιστορίας
Η ιστορία των εκλογικών συστημάτων στην Ελλάδα μετά το 1974 αποτελεί στην ουσία μια παράλληλη ιστορία της ίδιας της Μεταπολίτευσης. Από την επιστροφή στη δημοκρατία έως σήμερα, τα εκλογικά συστήματα δεν υπήρξαν ποτέ ουδέτερα εργαλεία. Αντιθέτως, λειτούργησαν ως βασικοί μηχανισμοί πολιτικής στρατηγικής, με στόχο είτε τη σταθερότητα της διακυβέρνησης είτε την αναλογικότερη εκπροσώπηση – συχνά με σαφή κομματική στόχευση.
Οι πρώτες εκλογές της Μεταπολίτευσης το 1974 διεξήχθησαν με ένα σύστημα ενισχυμένης αναλογικής, σχεδιασμένο να εξασφαλίσει σταθερή κυβέρνηση μετά την πτώση της δικτατορίας. Το σύστημα προέβλεπε υψηλά όρια εισόδου στη δεύτερη κατανομή (17% για κόμματα), περιορίζοντας την εκπροσώπηση μικρότερων πολιτικών δυνάμεων. Το αποτέλεσμα ήταν ενδεικτικό: η Νέα Δημοκρατία του Κωνσταντίνου Καραμανλή εξασφάλισε 220 έδρες με περίπου 54% των ψήφων, ενώ κόμματα με σημαντικά ποσοστά υποεκπροσωπήθηκαν. Το σύστημα λειτούργησε ακριβώς όπως είχε σχεδιαστεί: εξασφάλισε ισχυρή μονοκομματική κυβέρνηση σε μια περίοδο πολιτικής μετάβασης.
Οι πρώτες παρεμβάσεις
Με την άνοδο του ΠΑΣΟΚ, το 1981, η συζήτηση για την αναλογικότητα επανήλθε. Ωστόσο, η κρίσιμη τομή ήρθε στα τέλη της δεκαετίας του ’80. Το 1989, η κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ υπό τον Ανδρέα Παπανδρέου προχώρησε σε έναν νέο εκλογικό νόμο που κινήθηκε προς την απλή αναλογική. Η κίνηση αυτή ερμηνεύθηκε ως προσπάθεια να αποτραπεί η αυτοδυναμία της επερχόμενης Νέας Δημοκρατίας. Το αποτέλεσμα ήταν τριπλές εκλογές (1989-1990) και περίοδος ακυβερνησίας – ακριβώς ο κίνδυνος που τα ενισχυμένα συστήματα επιχειρούν να αποτρέψουν.
Από την ενισχυμένη αναλογική στο κλιμακωτό μπόνους
Η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας υπό τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη επανάφερε πιο ενισχυμένο σύστημα, επιδιώκοντας κυβερνησιμότητα. Στη συνέχεια, κατά τη δεκαετία του ’90 και τις αρχές του 2000, διαμορφώθηκε ένα σταθερό μοντέλο:
* Όριο εισόδου 3%.
* Μπόνους εδρών στο πρώτο κόμμα.
* Συνδυασμός αναλογικής και ενίσχυσης.
Το σύστημα αυτό κυριάρχησε για χρόνια και εξασφάλισε εναλλαγή εξουσίας μεταξύ ΠΑΣΟΚ και ΝΔ χωρίς σοβαρές κρίσεις κυβερνησιμότητας. Ουσιαστικά, δηλαδή, κέρδισαν τα μεγάλα κόμματα και η πολιτική σταθερότητα.
Η τεχνητή ενίσχυση
Με νόμο της κυβέρνησης Κώστα Καραμανλή (2004) ενισχύθηκε περαιτέρω το μπόνους του πρώτου κόμματος, φτάνοντας έως και τις 50 έδρες. Η λογική ήταν σαφής: σε ένα σύστημα αυξανόμενου πολυκομματισμού, η αυτοδυναμία απαιτούσε τεχνητή ενίσχυση. Ωστόσο, η κρίση του 2010 ανέτρεψε το πολιτικό σκηνικό. Στις εκλογές του 2012, ακόμη και με το μπόνους, η αυτοδυναμία δεν επιτεύχθηκε. Το σύστημα λειτούργησε όσο υπήρχε δικομματισμός. Κατέρρευσε όταν το κομματικό σύστημα κατακερματίστηκε.
Απλή αναλογική
Το 2016 η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ υπό τον Αλέξη Τσίπρα ψήφισε την καθιέρωση της απλής αναλογικής (νόμος 4406/2016). Το σύστημα αυτό:
* Καταργούσε το μπόνους.
* Διατηρούσε το όριο 3%.
* Επέβαλλε κυβερνήσεις συνεργασίας.
Δεν εφαρμόστηκε άμεσα λόγω συνταγματικών προβλέψεων (έπρεπε να ψηφιστεί από τα 2/3 των βουλευτών) αλλά στις εκλογές του Μαΐου 2023. Το αποτέλεσμα ήταν ακριβώς αυτό που προβλεπόταν: καμία αυτοδυναμία και ανάγκη για νέες εκλογές, τις οποίες κέρδισε η Νέα Δημοκρατία.
Oι αλλαγές στις κάλπες τον Ιούνιο του 2023
Η κυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη επανάφερε την ενισχυμένη αναλογική με νέο τρόπο:
* Μπόνους έως 50 έδρες.
* Κλιμακωτό (ανάλογα με το ποσοστό του πρώτου κόμματος).
* Διατήρηση ορίου 3%.
Στόχος ήταν να συνδυαστεί η αναλογικότητα με τη δυνατότητα αυτοδυναμίας σε ποσοστά περίπου 37%-38%. Το σύστημα αυτό εφαρμόστηκε στις εκλογές του Ιουνίου 2023, τις οποίες κέρδισε με συντριπτική πλειοψηφία η ΝΔ, που σχημάτισε αυτοδύναμη ισχυρή κυβέρνηση.
Συνολικά από τη Μεταπολίτευση μέχρι σήμερα εφαρμόστηκαν 9 βασικά εκλογικά συστήματα, υπήρξαν πάνω από 10 νομοθετικές παρεμβάσεις, ενώ η μέση ζωή εκλογικού συστήματος ήταν λιγότερο από 3 εκλογές. Οι αλλαγές έγιναν σχεδόν πάντα: Πριν από πιθανή ήττα (π.χ. 1989, 2016), για ενίσχυση της κυβερνησιμότητας (1990, 2004, 2020) και λόγω αλλαγής κομματικού συστήματος (μετά το 2012).
Ποιοι κέρδισαν – ποιοι έχασαν
Όπως δείχνει πάντως η ιστορία της Μεταπολίτευσης, κάθε απάντηση στο ερώτημα-δίλημμα αναλογικότητα ή κυβερνησιμότητα είναι -τελικά- βαθιά πολιτική. Το βέβαιο είναι πως από την εφαρμογή νέων εκλογικών συστημάτων κερδισμένοι συνήθως ήταν το πρώτο κόμμα (σε όλα τα ενισχυμένα συστήματα) και τα μεγάλα κόμματα (ΝΔ και ΠΑΣΟΚ). Χαμένοι τα μικρά κόμματα (λόγω ορίου 3% και μπόνους) και η αναλογικότητα της ψήφου. Όταν μάλιστα εφαρμόστηκε το σύστημα της απλής αναλογικής, κερδισμένα ήταν μόνο τα μικρότερα κόμματα, ενώ χαμένη ήταν η κυβερνητική σταθερότητα.
Με ποια συστήματα έγιναν οι εκλογικές αναμετρήσεις στα χρόνια της Μεταπολίτευσης
Από τη Μεταπολίτευση μέχρι σήμερα είχαμε:
1. Το Νομοθετικό Διάταγμα 65/1974 με το οποίο έγιναν οι πρώτες εκλογές της Μεταπολίτευσης το 1974 και το οποίο εισήγαγε την ενισχυμένη αναλογική.
2. Τον νόμο 626/1977, επίσης με σύστημα ενισχυμένης αναλογικής, με τον οποίο έγιναν οι εκλογές του 1977 και του 1981.
3. Τον νόμο 1516/1985 με σύστημα ενισχυμένης αναλογικής και εφαρμογή στις εκλογές του 1985.
4. Τον νόμο 1847/1989 που εισήγαγε για πρώτη φορά στη Μεταπολίτευση σύστημα απλής αναλογικής και με τον οποίο έγιναν οι εκλογές του Ιούνιου 1989, του Νοέμβριου 1989 και του Απριλίου 1990.
5. Τον νόμο 1907/1990 που επανάφερε την ενισχυμένη αναλογική και ίσχυσε στις εκλογές του 1993, του 1996, του 2000 και του 2004.
6. Τον νόμο 3231/2004, με ενισχυμένη αναλογική και μπόνους 40 εδρών, που ίσχυσε στις εκλογές του 2007 και του 2009.
7. Τον νόμο 3636/2008 με σύστημα ενισχυμένης αναλογικής παρέχοντας μπόνους 50 εδρών στο πρώτο κόμμα και με τον οποίο έγιναν οι εκλογές του Μάιου 2012, του Ιούνιου 2012, του Ιανουάριου 2015, του Σεπτέμβριου 2015 και του Ιουλίου 2019.
8. Τον νόμο 4406/2016 που εισήγαγε την απλή αναλογική με όριο 3%.
9. Τον νόμο 4654/2020 που επανάφερε την ενισχυμένη αναλογική.
