Ο έρωτας παραμένει μία από τις πιο έντονες και μεταμορφωτικές εμπειρίες της ανθρώπινης ζωής. Μας κινητοποιεί, μας απορρυθμίζει και μας αφήνει εκτεθειμένους. Στην ψηφιακή εποχή, όμως, το πλαίσιο μέσα στο οποίο γεννιέται και εξελίσσεται αλλάζει – όχι όμως και η... βιολογία του.
Ο εγκέφαλος συνεχίζει να ενεργοποιείται από τη ντοπαμίνη της προσμονής και τις ορμόνες του δεσμού, αλλά η σκηνή έχει μεταφερθεί: από τη φυσική παρουσία στην οθόνη, από τη σταδιακή ανακάλυψη στο γρήγορο swipe.
«Σήμερα ο έρωτας γεννιέται όλο και περισσότερο μπροστά από μια οθόνη, η επιθυμία εκφράζεται με μηνύματα και το φλερτ περνά μέσα από ειδοποιήσεις», αναφέρει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η ψυχολόγος και κλινική σεξολόγος Ιωάννα Τσάπαλη. Το ερώτημα που προκύπτει είναι αν ερωτευόμαστε ακόμη με τον ίδιο τρόπο ή αν βιώνουμε μια παρατεταμένη διέγερση χωρίς συναισθηματικό βάθος.
Ο εγκέφαλος του έρωτα: η χημεία της προσμονής
Όταν ερωτευόμαστε, ενεργοποιείται το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου μέσω της ντοπαμίνης, μιας ουσίας που σχετίζεται με την επιθυμία, το κίνητρο και την προσμονή. Δεν παράγει την ευχαρίστηση από μόνη της· μας ωθεί να πλησιάσουμε το πρόσωπο που μας ελκύει, να το σκεφτόμαστε διαρκώς και να επενδύουμε σε αυτό.
Παράλληλα, μειώνεται η δραστηριότητα περιοχών που σχετίζονται με την κριτική σκέψη και τον φόβο, όπως ο προμετωπιαίος φλοιός και η αμυγδαλή. Έτσι εξηγείται η εξιδανίκευση των συντρόφων στα πρώτα στάδια του έρωτα. Με τον χρόνο, όταν η σχέση σταθεροποιείται, αυξάνονται η ωκυτοκίνη και η βασοπρεσσίνη, οι «ορμόνες του δεσμού» που ενισχύουν την ασφάλεια και τη συναισθηματική σύνδεση.
«Ο έρωτας έχει ρυθμό: προσέγγιση, αποκάλυψη, σωματική παρουσία. Η διέγερση και η σύνδεση εξελίσσονται μαζί», σημειώνει η κ. Τσάπαλη.
Dating apps: διέγερση υψηλής ταχύτητας
Οι εφαρμογές γνωριμιών ενεργοποιούν τον ίδιο νευροβιολογικό μηχανισμό, αλλά σε ένα περιβάλλον που λειτουργεί εντελώς διαφορετικά. «Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν εξελίχθηκε για ταχύτητα swipe», εξηγεί η ειδικός. Η αρχιτεκτονική των dating apps βασίζεται στη «μεταβλητή ενίσχυση»: δεν ξέρουμε πότε θα έρθει το επόμενο match ή μήνυμα, κάτι που ενισχύει τη συνεχή αναζήτηση και τη γρήγορη αξιολόγηση.
Η υπερπροσφορά επιλογών οδηγεί στο «παράδοξο της επιλογής»: όσο περισσότερες πιθανές γνωριμίες έχουμε, τόσο δυσκολότερο γίνεται να δεσμευτούμε. Ο εγκέφαλος μένει σε κατάσταση αναζήτησης αντί για επένδυση, δημιουργώντας συχνά εξουθένωση, άγχος απόρριψης και φαινόμενα όπως το ghosting.
Τα dating apps έχουν βοηθήσει πολλούς ανθρώπους να συνδεθούν ουσιαστικά, αλλά ταυτόχρονα μετατοπίζουν τον έρωτα από τη σταδιακή ανακάλυψη στη γρήγορη επιλογή, ενισχύοντας τη διέγερση περισσότερο από τη συναισθηματική σύνδεση.
Sexting: οικειότητα με φίλτρο ή υποκατάστατο;
Το sexting αποτελεί πλέον συνηθισμένη μορφή ερωτικής επικοινωνίας. Μπορεί να λειτουργήσει ως παιχνίδι φαντασίας, ως τρόπος διατήρησης της επιθυμίας ή ως μέσο εξερεύνησης της σεξουαλικότητας από απόσταση. Σε αυτό το πλαίσιο, είναι φυσιολογικό και συχνά ωφέλιμο.
Ωστόσο, μπορεί να γίνει υποκατάστατο της πραγματικής εγγύτητας. Αν η σχέση βασίζεται κυρίως σε σεξουαλικά μηνύματα, ο εγκέφαλος συνηθίζει τη γρήγορη ντοπαμινεργική ανταμοιβή χωρίς την απαραίτητη συναισθηματική επένδυση. Η βαθιά σύνδεση απαιτεί χρόνο, εμπιστοσύνη και ευαλωτότητα, στοιχεία που δεν παράγονται μόνο ψηφιακά.
Το sexting προσφέρει επίσης αίσθηση ελέγχου: επιλέγουμε τι δείχνουμε, πότε και πώς. Η οθόνη λειτουργεί ως «ασπίδα» απέναντι στην άμεση αντίδραση του άλλου. Όμως ο έρωτας δεν θεμελιώνεται στον έλεγχο. Χρειάζεται ρίσκο και έκθεση.
Τεχνητή Νοημοσύνη: μια «σχέση» χωρίς ετερότητα
Η Τεχνητή Νοημοσύνη εισέρχεται δυναμικά στο πεδίο της συναισθηματικής αλληλεπίδρασης. Chatbots και ψηφιακοί «σύντροφοι» υπόσχονται κατανόηση και διαθεσιμότητα, αλλά στερούνται βασικών στοιχείων του έρωτα: αμοιβαιότητα, σύγκρουση, αυθεντική ετερότητα.
Για άτομα που βιώνουν μοναξιά, η ΑΙ μπορεί να λειτουργήσει παρηγορητικά, αλλά υπάρχει ο κίνδυνος εγκλωβισμού σε μια ψηφιακή κανονικότητα που ενισχύει την απομόνωση. «Ο αληθινός έρωτας προϋποθέτει την ύπαρξη ενός αυτόνομου Άλλου», τονίζει η κ. Τσάπαλη.
Τι αλλάζει στο τέλος;
Βιολογικά, ο έρωτας παραμένει ίδιος. Ο εγκέφαλος συνεχίζει να ενεργοποιείται από την επιθυμία, τη σύνδεση και την ανάγκη για δεσμό. Αυτό που αλλάζει είναι το περιβάλλον: οι αλγόριθμοι πιέζουν για ταχύτητα, οι οθόνες περιορίζουν την έκθεση και η ΤΝ υπόσχεται κατανόηση χωρίς ρίσκο.
Ο έρωτας, όμως, στην ουσία του παραμένει μια διαδικασία έκθεσης απέναντι σε έναν πραγματικό άνθρωπο: με επιθυμίες, όρια και μοναδικότητα που δεν μπορούμε να ελέγξουμε.
Ίσως, λοιπόν, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν μπορούμε να ερωτευτούμε μέσα από οθόνες, αλλά αν είμαστε διατεθειμένοι να αντέξουμε την ευαλωτότητα και το ρίσκο που απαιτεί ο αληθινός έρωτας σε μια εποχή που ευνοεί την ταχύτητα, τον έλεγχο και την αντικατάσταση.
