Για πρώτη φορά εμφανίστηκαν φωτογραφίες από την εκτέλεση των 200 Ελλήνων αντιστασιακών στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής από τα γερμανικά στρατεύματα Κατοχής, την 1η Μαΐου 1944. Εικόνες που για 82 χρόνια δεν γνωρίζαμε καν ότι υπήρχαν. Και τώρα, ξαφνικά, στέκονται μπροστά μας σαν μια καθυστερημένη μαρτυρία της Ιστορίας
Όταν η μνήμη παύει να είναι μόνο αφήγηση
Οι φωτογραφίες φέρονται να προέρχονται από άλμπουμ του Γερμανού υπολοχαγού Χέρμαν Χόϊερ, που υπηρετούσε στο 1012 Festungs-Bataillon με έδρα τη Μαλακάσα. Ήρθαν στη δημοσιότητα μέσω διαδικτυακής δημοπρασίας στο eBay, από Βέλγο πωλητή, χωρίς να είναι γνωστός ο φωτογράφος, και αναρτήθηκαν στη σελίδα Greece at WWII Archives.
Για δεκαετίες, η εκτέλεση της Καισαριανής αποκαλυπτόταν μέσα από επιστολές, μαρτυρίες, βιβλία Ιστορίας. Τώρα, όμως, αποκτά εικόνα. Και η εικόνα έχει μια σκληρότητα που κανένα κείμενο δεν μπορεί να μεταφέρει. Δεν είναι πια αοριστολογικά οι «200 εκτελεσμένοι». Είναι άνθρωποι, σώματα, πρόσωπα. Είναι η τελευταία στιγμή πριν από το τέλος. Και αυτό αλλάζει τα πάντα, χωρίς να αλλάζει την ουσία της σπουδαίας τους υπόθεσης.
Κάθε Πρωτομαγιά μιλούσαμε για την Καισαριανή σαν για ένα σύμβολο. Ένα ιστορικό γεγονός, μια πράξη αντίστασης, μια μαύρη σελίδα της Κατοχής. Τώρα, όμως, η απόσταση μικραίνει μονομιάς. Η Ιστορία παύει να είναι αφηρημένη και γίνεται σχεδόν παρούσα.
Σαν να ανοίγει ξαφνικά ένα παράθυρο στο 1944. Σαν να σε κοιτάζουν για λίγο εκείνοι οι άνθρωποι, λίγο πριν ακουστούν οι ριπές. Κι εσύ να μην ξέρεις αν πρέπει να αποστρέψεις το βλέμμα ή να το κρατήσεις εκεί, καθηλωμένο, για να δεις, να νιώσεις, να οριστείς από το μέγεθος της θυσίας.
Και κάπου εκεί καταλαβαίνεις ότι η μνήμη δεν είναι δεδομένη. Είναι εύθραυστη. Κι αν δεν την κρατήσεις, χάνεται.
Ντοκουμέντα που δεν ανήκουν σε καμία δημοπρασία
Το γεγονός ότι οι φωτογραφίες εμφανίστηκαν σε διαδικτυακή δημοπρασία ανοίγει ένα βαθύτερο ζήτημα. Όχι οικονομικό, αλλά ιστορικό και πρωτίστως ηθικό. Αυτές οι εικόνες δεν είναι απλώς συλλεκτικό υλικό. Είναι κομμάτι της συλλογικής μνήμης ενός τόπου.
Ανήκουν σε ένα αρχείο που δεν έχει ακόμη δημιουργηθεί και να τοποθετηθεί σε ένα μουσείο όπως αυτό στην Καισαριανή ή σε ένα, ακόμη μεγαλύτερο, που θα στηθεί για να θυμίζει ότι η ελευθερία δεν ήταν ποτέ αυτονόητη.
Η Ιστορία, καμιά φορά, επιστρέφει απροειδοποίητα. Όχι για να μας σοκάρει. Αλλά για να μας θυμίσει ότι όσα θεωρούμε δεδομένα, κάποτε πληρώθηκαν με αίμα.
