Ο λόγος για το Σάζαν, έναν τόπο 1.400 στρεμμάτων όπου ο Τζάρεντ Κούσνερ και η Ιβάνκα Τραμπ ετοιμάζονται να στήσουν ένα από τα πιο πολυτελή τουριστικά θέρετρα του πλανήτη, με αρχική έγκριση από την κυβέρνηση του Έντι Ράμα στις 30 Δεκεμβρίου 2024 και συμφωνία ύψους 1,4 δισ. δολαρίων.
Συγκεκριμένα, η συζήτηση για το έργο μπήκε ξανά με βίαιο τρόπο στην επικαιρότητα μετά τα επεισόδια του Σαββάτου (30/5) στο Ζβέρνετς, στην απέναντι ακτή, όπου διαδηλωτές και Έλληνες ομογενείς συγκρούστηκαν με ιδιωτική ασφάλεια, με έναν Έλληνα πολίτη τραυματία και την Αθήνα να ζητά πλήρη διαλεύκανση.
Το νησί έγινε γνωστό στο ευρύ διεθνές κοινό όταν η Ιβάνκα Τραμπ μίλησε γι’ αυτό τον Ιούλιο του 2024 στο podcast του Λεξ Φρίντμαν. Δεν έκρυβε τον ενθουσιασμό της: συνεργαζόταν με τον σύζυγό της σε ένα νησί 1.400 στρεμμάτων στη Μεσόγειο, μαζί με τους «καλύτερους αρχιτέκτονες και τα καλύτερα brands», και το αποτέλεσμα θα ήταν, όπως είπε, «εξαιρετικό». Λίγο αργότερα, ο ίδιος ο Τζάρεντ Κούσνερ θα περιέγραφε το όραμά του ως «το ιδανικό θέρετρο όπου θα ήθελα να βρίσκομαι με την οικογένεια και τους φίλους μου». Ο γαμπρός του Αμερικανού Προέδρου, Ντόναλντ Τραμπ, είδε για πρώτη φορά το Σάζαν το 2021 και έμεινε άφωνος. Στη συνέντευξη που είχε παραχωρήσει, εξήγησε ότι «εξεπλάγη που κάτι τέτοιο υπήρχε στη μέση της Μεσογείου χωρίς να έχει αναπτυχθεί ποτέ».
Πώς η κομμουνιστική Αλβανία διατήρησε το Σάζαν
Η φύση του Σάζαν διασώθηκε χάρη σε μια ειρωνεία της ιστορίας. Από το 1946 έως το 1991, στα χρόνια του καθεστώτος Χότζα, η χώρα ζούσε ως η «Βόρεια Κορέα της Ευρώπης» και το νησί μετατράπηκε σε στρατιωτικό φρούριο. Ο δικτάτορας, φοβούμενος επίθεση είτε από το ΝΑΤΟ είτε από το Σύμφωνο της Βαρσοβίας, οχύρωσε το νησί με τρόπο που το έκανε απρόσιτο. Στρατιωτική βάση, νοσοκομείο, σχολείο και θέατρο, ακόμη και 150 στρατιωτικές οικογένειες έζησαν εκεί αποκομμένες, ενώ περίπου 10 μίλια υπόγειων σηράγγων και 3.600 οχυρά διάσπαρτα στο τοπίο σχημάτιζαν ένα δίκτυο άμυνας έναντι μιας επίθεσης που δεν ήρθε ποτέ. Σήμερα οι σήραγγες κατοικούνται από νυχτερίδες και οχιές, ενώ μέρος των οχυρών θα ενσωματωθεί στο νέο θέρετρο, σύμφωνα με δηλώσεις του Τζάρεντ Κούσνερ.
Παρά τη γοητεία του τοπίου, σύμφωνα με τον Guardian, η περιήγηση στο νησί δεν είναι ανέφελη, καθώς πνακίδες με νεκροκεφαλές προειδοποιούν για πυρομαχικά που δεν έχουν εκραγεί, κατάλοιπα της δεκαετίας του 1990, όταν επιδρομείς λεηλάτησαν τις αποθήκες όπλων μέσα από τη μύτη του στρατού.
Γιγάντιες φτέρες, αγριολεβάντες, πεύκα της θάλασσας και κουμαριές συνθέτουν ένα οικοσύστημα που μοιάζει βγαλμένο από ταινία του Στίβεν Σπίλμπεργκ, ενώ τοπωνύμια όπως ο Όρμος του Παραδείσου, το Φαράγγι της Κόλασης, ο Κόλπος του Διαβόλου και η Παραλία του Ναυάρχου συμπληρώνουν μια εικόνα σχεδόν φανταστική.
Πώς κλείστηκε η συμφωνία 1,4 δισ. δολαρίων
Η διαπραγμάτευση με την Affinity Partners, την εταιρεία διαχείρισης 4,6 δισ. δολαρίων σε ενεργητικό που εδρεύει στο Μαϊάμι και ανήκει στον Τζάρεντ Κούσνερ, παρέμεινε κρυφή από την κοινή γνώμη. Ούτε οι κάτοικοι ούτε οι βουλευτές γνώριζαν τους όρους της συμφωνίας ύψους 1,4 δισ. δολαρίων μέχρι τη στιγμή που οι λεπτομέρειες διέρρευσαν στον Τύπο.
Στενός συνεργάτης του Τζάρεντ Κούσνερ είναι ο πρώην Αμερικανός πρεσβευτής, Ρίτσαρντ Γκρένελ, που υπηρέτησε ως ειδικός απεσταλμένος του Ντόναλντ Τραμπ στις ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις Σερβίας-Κοσόβου από το 2019 έως το 2021 και ο οποίος, σύμφωνα με δημοσίευμα των New York Times, προωθούσε ήδη από τότε παρεμφερές σχέδιο μετατροπής του πρώην κτηρίου του Υπουργείου Άμυνας της Σερβίας στο Βελιγράδι σε ξενοδοχείο πολυτελείας. Ο ίδιος έχει πλέον γίνει εταίρος στην Affinity και όπως αποκάλυψε ο Τζάρεντ Κούσνερ, ήταν εκείνος που του πρότεινε αρχικά να επενδύσει στην Αλβανία.
Ο Αλβανός πρωθυπουργός, Έντι Ράμα, ήταν θετικός στη συμφωνία και την υπερασπίστηκε δημόσια, δηλώνοντας ότι η χώρα του «δεν μπορεί να αντέξει να μην εκμεταλλευτεί ένα δώρο σαν το Σάζαν» και ότι «χρειάζεται τον τουρισμό πολυτελείας όπως η έρημος χρειάζεται νερό». Ακόμα, ο επικεφαλής της αλβανικής κυβέρνησης απέρριψε τις ενστάσεις της αντιπολίτευσης και έστειλε μηνύματα σε αμερικανικές επιχειρηματικές ελίτ, ενώ συνέδεσε την επένδυση με τη γενικότερη στρατηγική εκσυγχρονισμού της χώρας.
Η υπουργός Τουρισμού και Περιβάλλοντος της χώρας συμπλήρωσε ότι η Αλβανία δεν μπορεί να ανταγωνιστεί την Ελλάδα, την Ιταλία και την Κροατία στον μαζικό τουρισμό, και επομένως πρέπει να στραφεί σε επενδύσεις ποιότητας. Μάλιστα, όπως τόνισε η ίδια, οι όροι της συμφωνίας προβλέπουν μηδενική φορολογία κατά τη φάση της κατασκευής και ανάληψη όλων των υποδομών – ύδρευσης, ηλεκτροδότησης και αποχέτευσης – από το αλβανικό κράτος.
Οι περιβαλλοντικές αντιδράσεις και τα επεισόδια
Από την άλλη πλευρά, η επιστημονική και ακτιβιστική κοινότητα έχει εγείρει σοβαρές ανησυχίες. Ο θαλάσσιος βιολόγος, Όλσι Νίκα, διευθυντής της ΜΚΟ EcoAlbania, υπενθυμίζει ότι το Σάζαν εντάσσεται στο θαλάσσιο εθνικό πάρκο Καραμπουρούν-Σάζαν και ότι οι ακτές και τα νερά σε ακτίνα δύο χιλιομέτρων προστατεύονται. Οι ερωτήσεις που θέτει, είναι εύλογες: Τι θα συμβεί με τα μεγάλα δημόσια έργα, την κατασκευή προβλητών, την κίνηση των πολυτελών σκαφών και τη διαχείριση των λυμάτων σε ένα τέτοιο οικοσύστημα;
Από την πλευρά της Affinity, ο διευθύνων σύμβουλος, Άσερ Αμπεχσέρα, απάντησε ότι η εταιρεία έχει προσλάβει τη διεθνή σύμβουλο αειφόρου ανάπτυξης Arup, η οποία —όπως είπε— «εστιάζει στον σεβασμό της τοπικής οικολογίας».
Στην ίδια ευαίσθητη ζώνη της αλβανικής ακτογραμμής σημειώθηκαν και τα επεισόδια του Σαββάτου (30/5), στο Ζβέρνετς, λίγα χιλιόμετρα μακριά από το Σάζαν, που έκαναν τη συζήτηση για το «νησί των Τραμπ» να ξεπεράσει τα όρια του δημοσιογραφικού ρεπορτάζ και να γίνει πολιτική κρίση. Εκεί, ομάδα κατοίκων και ακτιβιστών διαμαρτυρήθηκε για παράλληλο τουριστικό σχέδιο που συνδέεται με την επενδυτική Affinity Partners, ενώ ένας Έλληνας ομογενής τραυματίστηκε από φρουρό ιδιωτικής εταιρείας ασφαλείας.
Οι αλβανικές Αρχές προχώρησαν σε ποινικές διώξεις σε βάρος 17 ατόμων, ενώ η ελληνική πλευρά αντέδρασε με ανακοίνωση του Υπουργείου Εξωτερικών, που εξέφρασε «έντονη ανησυχία» και ζήτησε διαλεύκανση, υπενθυμίζοντας τις υποχρεώσεις της Αλβανίας για τον σεβασμό των περιουσιακών δικαιωμάτων της ελληνικής μειονότητας ως προϋπόθεσης της ευρωπαϊκής της πορείας.
Πάντως, ο πρωθυπουργός, Έντι Ράμα, την Κυριακή (31/5) – μέσω ανάρτησής του στο X – συνεχάρη την αστυνομία για την «ταχεία» αντίδραση, ανακοίνωσε τη σύλληψη του φρουρού που χτύπησε διαδηλωτή και προανήγγειλε ότι θα μιλήσει ο ίδιος για το έργο, το οποίο χαρακτήρισε «εξαιρετικό».
Τι λένε οι Έλληνες ομογενείς για τις χαμένες περιουσίες
Η ένταση που εκδηλώθηκε στο Ζβέρνετς, δεν είναι αποκομμένη από ένα παλαιότερο, βαθύτερο πρόβλημα. Σε ολόκληρη τη ζώνη της Χειμάρρας, της Αυλώνας και της ευρύτερης «Αλβανικής Ριβιέρας», όπου ο τουρισμός εκτοξεύεται – σχεδόν 12 εκατ. ξένοι επισκέπτες το 2024, οι Έλληνες ομογενείς υποστηρίζουν εδώ και χρόνια ότι οι περιουσίες τους χάνονται μέσα από μια σειρά νομικών, διοικητικών και επενδυτικών διαδικασιών που τους εξωθούν στο περιθώριο.
Νομοθετικές παρεμβάσεις της κυβέρνησης του Έντι Ράμα διευκόλυναν την υλοποίηση «στρατηγικών επενδύσεων» – άνω των 15 εκατομμυρίων ευρώ – ακόμη και σε περιοχές υπό περιβαλλοντική προστασία, δημιουργώντας ένα νομικό περιβάλλον στο οποίο οι μικροί ιδιοκτήτες δυσκολεύονται να αμυνθούν. Για τους ομογενείς, οι «φαραωνικές» επενδύσεις του τύπου Σάζαν λειτουργούν ως καταλύτης μιας διαδικασίας που έχει ήδη αρχίσει, με στόχο την αλλοίωση του ιδιοκτησιακού καθεστώτος, την υποχώρηση του ελληνικού χαρακτήρα της περιοχής και την τελική αποδυνάμωση της μειονότητας στα εδάφη όπου κατοικεί επί γενεές.
Ο ρόλος των ΗΠΑ στην Αλβανία
Πέρα από την οικονομική και την περιβαλλοντική διάσταση, η συμφωνία έχει και μια ξεκάθαρη γεωπολιτική παράμετρο. Ο Έντι Ράμα έχει παραδεχθεί ότι η αμερικανική επένδυση εξυπηρετεί και μια ευρύτερη στρατηγική, λέγοντας: «Πρέπει να κρατήσουμε τη Σερβία στη δυτική σφαίρα και να τη βγάλουμε από κάτω από τη μπότα της Μόσχας».
Ακόμα, ο Ρίτσαρντ Γκρένελ έχει δηλώσει σε συνέντευξή του στους Financial Times ότι επενδύσεις σαν αυτές αποσκοπούν στο να φέρουν σταδιακά χώρες όπως η Σερβία πιο κοντά στις ΗΠΑ. Ο Σέρβος Πρόεδρος, Αλεξάνταρ Βούτσιτς, την ίδια στιγμή, ισορροπεί επικίνδυνα μεταξύ Ουάσινγκτον, Μόσχας και Πεκίνου, αρνούμενος να επιβάλει κυρώσεις στη Ρωσία μετά την εισβολή στην Ουκρανία και στρώνοντας, τον Μάιο του 2024, το κόκκινο χαλί στον Κινέζο Πρόεδρο, Σι Τζινπίνγκ.
Ο ίδιος ο Τζάρεντ Κούσνερ, σε ερώτηση για ενδεχόμενη σύγκρουση συμφερόντων λόγω της θητείας του ως ανώτερου συμβούλου του Ντόναλντ Τραμπ από το 2017 έως το 2021, απάντησε ότι ποτέ δεν είχε συναντηθεί με τον Έντι Ράμα όσο υπηρετούσε στην κυβέρνηση και ότι, ακόμη και να είχε συμβεί κάτι τέτοιο, «δεν θα ήταν σύγκρουση συμφερόντων».
